با درود و مهر

نوشته زیر خوانشی است از دوست شاعر و منتقدم دکتر شوان کاوه . پیشتر در سایت شعر نو منتشر شده بود . اکنون نیز در انجا باز نشر می یابد . از لطف و توجه او سپاسگزارم

با دوستی

مهدی خطیبی

سلام دوستان بسيار عزيز
شعري از جناب خطيبي در سايت خواندم ، مختصري برآن مي نويسم . اول شعر را باهم مرور مي كنيم :

) خانگي چهار(

ها ... !
ديگر چه كم دارم
وقتي همه چيز
با من
به مهر است
نيست ؟
كلاغي به خانه دارم
كه هرلحظه
نُك مي زند
مهربانانه
بر سرم .
مادري
كه با هيمه ي كلمات
برافروخته مي دارد
شعله ي آهخندم را
خواهري
كه چنگ مي زند
در دلم
همه ي رخت هاي عالم را .
وبرادري
كه شيشه ي واژه ها را
تيشه مي كند
و مي تراشد
تكه تكه هاي مرا
اما گاه
بانويي مي آيد
بي چرا مي نشيند
چهره ي بي چهره مي گشايد
تنش را – ورق ورق- مي نمايد
و مهمان بي خويشي ام مي كند
غرق مي شوم .
كلاغ مي گويد :

)گم مي شوی)
مادر مي گويد :
( نان نمي شود)
اما خواهر
با سكوت
( گم مي شوي ) / ( نان نمي شود ) را
ترجيع تكرار مي كند
برادر اما
به كارِ خود مشغول است .

به باور من دو نوع رابطه بينِ شاعر و اجتماع وجود دارد :
يك – شاعري كه دغدغه هايش را ادبي مي كند .
دو- شاعري كه ادبياتش از دغدغه هايش شكل مي گيرد .
خطيبي در دهه ي هشتاد ديگر مهدي خطيبي غزل هايش نيست . و به تيپ دوم مورد اشاره ي من نزديك شده است . تفاوت هاي زيادي كه در دهه ي هشتاد به چشم مي خورد :
رشد طبقه ي متوسط شهري ، پيشرفت و ورودِ سريع السير ابزارها و روش هاي ارتباطي ، گرايش به هر روز بهتر شدن و اعتراضي شدنِ زبانِ نوشتاري و گفتاري ، تغيير ساختارِ خانواده ها و... همه وهمه اين دهه را متفاوت مي كند . شاعري موفق است كه از هركدام از هنجارها و ناهنجاري ها تاثيري گرفته و در نوشته هايش منعكس كند .
خانگي هاي مهدي را خوانده ام . با روحيه وشخصيت ايشان نيز تاحدودي آشنايي دارم ، پس نوشتن را براي من كمي آسان تر مي كند .

موسيقي :

بحثي در ادبيات وجود دارد به نام : euphony يا گوش نوازي . شاعر در اين شعر با خلقِ وزني بيروني و دروني با استفاده از واژه ها وتعابيري هم آوا وگاه هماهنگ ، موسيقي خوش آهنگي به شعرشان داده اند :
است ، نيست / آهخندم را ، عالم را / شيشه ، تيشه / مي آيد ، مي گشايد و مي نمايد / بي چرا ، بي چهره / تكرارِ : گم مي شوي و نان نمي شود و ...
در سراسرِ شعر ريتمِ شروع شعر بي انقطاع ادامه دارد و خواننده در خوانش دچارِ مشكل يا ناهمواري قابلِ محسوسي نمي شود .

زبان :
زبان در شعر خطيبي يك دست نيست ، شروعش با بخشي استفهامي وكنايي كه درهمان ابتدا با آوردنِ حرف نداي تنبيهي عاميانه و صميمي : ( ها ) به صورت تسلسلي و تعجبي ، خواننده را به خواندنِ ادامه ي شعر ترغيب مي كند .
شاعر با زباني كنايي مي گويد كه همه چي روبراه است ، منتها با آودنِ علامت سئوال پشتِ فعلِ ( نيست ) در واقع براي خواننده تداعي مي كند كه نه ، همه چير طبيعي نيست ، بلكه به شرايط عادت كرده ايم .
زبان شعر در بخشِ عاطفي غني ست ، استفاده از تعابيرِ : ( نُك زدن ) ، ( مهربانانه ) ، ( آهخند ) ، ( خواهر ) ، ( برادر ) ، (رخت چنگ زدن ) و ... فضاي شعر را در عينِ نارضايتي شاعر ، تلطيف كرده است .
استفاده از : با من به مهر است / به جاي/ با من مهربان است .
به خانه دارم / به جاي / در خانه دارم . درهمان ابتدا نوعي گريز به ادبياتِ محاوره اي و گذشته و تلفيقِ آن با تعابيرِ امروزي :
برافروختنِ شعله ي آهخند با هيمه ي كلمات / تيشه كردنِ شيشه ي واژه ها / تراشيدنِ تكه تكه ها / ورق ورق شدنِ تن و...
به برجسته سازي و زيبايي زبان كمك كرده است . ضمن اينكه نوعي هنجارگريزي لغوي نيز به حساب مي آيند

فضاسازي و تصوير :

برجسته ترين عنصرِ اين شعر مهدي ، فضايي ست كه شاعر آفريده است ، انگار با نمايشنامه اي روبرو هستيم .
شاملو در ابتداي دفترش در مورد خودش چيزي نمي نويسد و معتقد است كه شعر او ، زندگي اوست . مهدي خطيبي نيز در اين اشعار خانگي و چند تا شعر ديگرش هم كه من خوانده ام در واقع زندگي خودش را به تصوير كشيده است .
كاراكترهاي شعر : خودِ شاعر ، همسرش ، مادر ، خواهر ، برادر و يك بانو .
نكته ي جالب اينكه شاعر درمورد همسرش واژه ي كلاغ را بكار مي برد و در مورد ديگري كه فعلا نمي شناسيم ، پيشوندِ بانو را آورده است .
اين بانو گاه گاهي مهمانِ بي خويشي اش مي كند و براي زمان كمي هم شده دغدغه ها و مشكلاتِ پيرامونش را فراموش مي نمايد .
وقتي چنين آسايش و آرامشِ حتي موقتي هم براي شاعر پيش مي آيد ، واكنشِ همسر، مادر ، خواهر و برادرش را به زيبايي به تصوير مي كشد :
همسر : گم مي شوي / مادر : نان نمي شود ، به تعبيري دنبال نان باش كه خربزه آب است ! / خواهر نه واكنشِ اعتراضي همسر را دارد و نه واكنشِ سنتي مادر را . سكوتي آميخته به هردوي اينها و برادر بي تفاوت است . مي بينيم كه شاعر نوع واكنش و رفتارهاي شخصيت ها يا پرسوناژهاي شعر را خيلي زيبا و تصويري براي خواننده معرفي كرده است . از طرفي ، كاراكترِ پدر در اين شعر غايب است ، احتمالي كه من ميدهم اين است كه ايشان فوت شده اند همين فقدانِ پدر شايد شاعر را در چنين مخمصه اي گرفتار كرده است .
مي توان به راحتي آدم هاي دور وبر شاعر را ديد و با تعريفي كه شاعر از آنها دارد تا حدودي هم با آنها آشنا شد ، منتها يكي از شخصيت هاي شعر خطيبي ( بانو ) ست ، مهدي اورا چنين معرفي مي كند :

بانويي مي آيد / بي چرا مي نشيند / چهره ي بي چهره مي گشايد / تنش را – ورق ورق – مي نمايد / و مهماني بي خويش ام مي كند / غرق مي شوم .

خطيبي به زيبايي با تعبير ( بي چهره ) ، به خواننده مي فهماند كه با شخص و كاراكترِ زنده يا به عبارتي زنِ ديگري روبرو نيستيم ، شاعر آنچه را در ذهن خود مي پسندد و تصور مي كند براي مان معرفي مي كند :
من با بي چرا نشستن زياد موافق نيستم چون قطعا براي حك شدنِ چنين ذهنيتي در روياهاي شاعر قطعا چراهايي هست ، مگر اينكه منظور شاعر اين باشد كه بي دليل اين ذهنيت سراغش مي آيد .
تنش را-ورق ورق- مي نمايد : ايهامي كه در اين بخش است و به صورتِ تصويري آمده است به برجسته سازي هنري شعر افزوده است . بانويي كه تن او ورق ورق بشود ، مي تواند دفتر شعر يا دفتر خاطراتي باشد ، با توجه به واكنشِ مادر : نان نمي شود و نيز : ( غرق مي شوم ) ، مي توان نظريه ي اول را قبول كرد كه درواقعِ خلاء عاطفي و روحي شاعر را نوشته ها و اشعاري كه دوست دارد پر مي كنند . البته اينها را در بخش مستقلي بنامِ تكنيك يا صنايع ادبي مي بايست بحث كرد كه من در همين قسمت آنها را براي خوانندگان باز كردم .

اينجا شاعر از واژه ي ( ترجيع ) استفاده كرده است :
ترجيع را تكرار مي كند : اگر ترجيع را به عنوان مصدر آورده باشد كه اشتباه است ، اگر هم به عنوان اسم بكاربرده است خوب جا نيفتاده است .
در ضمن تعبير بيزاريان هم به باور من از نظر ادبي درست نيست كه ازجناب هومن مي باشد . چون بيزاري اگر صفت باشد نمي تواند ( ان ) بگيرد مگر اينكه ادعاي شاعر اين باشد كه بيزاري را به عنوانِ اسم آورده است .

خطيبي ادبيات را خوب مي فهمد ، نظريه هاي ادبي را مي شناسد و به هرمنوتيك باور دارد پس تاويل پذيري متن را هم مي داند ، اگر تفسير و برداشت هاي ديگري هم از شعر مي شود نتيجه گرفت طبيعي ست و من آنچه را برداشت خود بوده نوشته ام .
بيش از اين در فضاي محدود سايت نمي شود نوشت اگرچه مطالبي هنوز براي نوشتن هست ، استعاره ها ، تشبيهات ف ايهام و ديگر عناصر ادبي زيباي شعركه در اين مجال نمي گنجد ، منتظر مي مانم كتاب شان از سد ارشاد عبور كرده و به چاپ برسد آن موقع حتما در مورد كتاب شان به صورت كلي و براي اين شعرشان به تفصيل خواهم نوشت .
در ضمن به آرشِ عزيز نيز سلامي ويژه دارم ، اميدوارم حال شان خوب باشد .
همواره پيروز ، هميشه شادمان باشيد

اصل مطلب را در اینجا ببینید

با درود و مهر

از بزرگواری و مهربانی یاران عزیزم سپاسگزارم که مرا خیس باران مهربانی شان کردند . از ابتدای ماه مهر تا اکنون دوستان دیده و نادیده ، شناخته و نا شناخته هر یک به زبان و بیانی شیرین مهربانی شان را نثار من کردند . هر چه می جویم کلامی درخور نمی یابم تا پاسخگوی توجه و مهرشان باشد . حکایت من و این زبان الکن در این مصرع بزرگ غزلسرای ایران نهفته است :« که در حدیث نیاید ، چو در حدیث آید»

مهرتان مستدام باد

باری... به خواهشی دوستی عزیز شعر زیر را تقدیم می کنم اگر چه مناسیتی ندارد اما پاسخی است به مهربانی و توجه یک دوست

بر گهواره ی صدایت

آرام می گیرم

دست هایت لالایی اند

که آرام می کند

                 اضطراب جهان را

با دوستی

مهدی خطیبی

مهر 1388 خورشیدی